|
İstanbul'da doğdu, 26 Ocak 1948'de Ankara'da
öldü. Mehmed Emin Paşa'nın oğludur. İlköğrenimini
İstanbul, Van, Harput ve Mekke'de tamamladıktan
sonra, 1896'da İstanbul Fatih Askeri Rüştiyesi'ni,
1899'da Kuleli Askeri İdadisi'ni, 1902'de Harbiye
Mektebi'ni ve 1905'te de Erkân-ı Harbiye Mektebi'ni
bitirerek yüzbaşı rütbesiyle orduya katıldı. İki
yıllık kıta stajını Manastır'da yaptı. İttihat ve
Terakki'nin Manstır örgütünün kurulmasına katıldı.
1907'de kolağası (önyüzbaşı) rütbesi alarak İstanbul
Harbiye Mektebi, tabiye öğretmen vekilliğine atandı.
İttihat ve Terakki İstanbul örgütünün kurulmasında
görev aldı.
II. Meşrutiyet'ten sonra Edirne'de II. Ordu 3.
Fırka (tümen) erkân-ı harfliğine (kurmaylığına)
atandı. 31 Mart 1909 ayaklanmasında Hareket
Ordusu'nda görev aldı. 1910 Arnavutluk
ayaklanmasının bastırılması harekâtında çalıştı. 14
Nisan 1912'de binbaşılığa yükseldi. Balkan
Savaşı'nda Trakya sınır komiseri olarak görev yaptı.
1914'te kaymakam (yarbay) rütbesiyle Birinci Kuvve-i
Seferiye komutanlığıyla İran ve ötesi harekâtıyla
görevlendirildi. Bir süre sonra İstanbul Kartal'da
14. Fırka komutanlığına atandı ve Çanakkale'ye
gönderildi. Kerevizdere'de Fransızlar'a karşı üç ay
savaştıktan sonra miralaylığa (albay) yükseldi.
Buradan, İstanbul'da I. Ordu erkân-ı harbiye
başkanlığına, sonra Galiçya'ya gidecek ordunun ve
ardından Mareşal Von der Goltz'un erkân-ı harbiye
başkanlığına atanarak Irak'a gitti. 1916'da Kutü'l-Amare'yi
kuşatan 18. Kolordu komutanlığına getirildi ve
burayı aldıktan sonra Irak'ta İngilizler'le
çarpıştı. 1917'de Diyarbakır'daki 2. Kolordu
komutanlığına getirildi ve Van, Bitlis, Elaziz
(Elazığ) cephelerindeki II. Ordu komutanlığına
vekâlet etti. 1918'de Erzincan ve Erzurum'u
Ermeniler'den ve Ruslar'dan geri aldı. Ardından
Sarıkamış, Kars ve Gümrü kalelerini ve Karakilise'yi
(Karaköse) kurtardı. Aynı yıl mirliva (tümgeneral)
oldu.
Mondros Mütarekesi sırasında sadrazam olan Ahmed
İzzet Paşa'nın erkân-ı harbiye-i umumiye reisliği
(genelkurmay başkanlığı) önerisini kabul etmeyerek
Anadolu'da görev almak istedi. Önce Tekirdağ'daki
14. Kolordu komutanlığına, ardından da Erzurum'daki
15. Kolordu komutanlığına atanmasını sağlayarak
Nisan 1919'da göreve başladı. Hazırlıkları yapılan
Erzurum Kongresi'nin toplanmasında önemli rol
oynadı. Kurtuluş Savaşı'nda Edirne milletvekilliği
ve Doğu cephesi komutanlığı yaptı. Ermeniler'in
eline geçen Sarıkamış, Kars ve Gümrü kalelerini geri
alarak 15 Kasım 1920'de Ermeni ordusunu kesin olarak
yendi. Ermeni hükümetiyle Ankara hükümeti adına
Gümrü Antlaşması'nı imzaladı. Kars'ın alınmasıyla
ferikliğe (korgeneral) yükseldi. Rus Sovyet
Sosyalist Federe Cumhuriyeti ve Kafkasya
hükümetleriyle Kars Antlaşması görüşmelerini
yürüttü. Kurtuluş Savaşı'nın bitiminden sonra I.
Ordu müfettişliğine atandı, 1923'te İstanbul
milletvekili oldu. 1924'te, TBMM'deki Dörtler
Grubu'nu destekledi. Ardından askerlikten ayrılarak
Halk Fırkası'ndan istifa etti. 17 Kasım 1924'te
kurulan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın
başkanlığına seçildi. Parti 3 Haziran 1925'te Şeyh
Sait ayaklanması nedeniyle kapatıldı. Karabekir
Mustafa Kemal Paşa'ya karşı yapılan İzmir suikasti
ile ilgili görülerek bazı partililerle birlikte
yargılandıysa da beraat etti. Siyasi yaşamına on iki
yıllık aradan sonra, 6 Ocak 1939'da İstanbul
milletvekili olarak devam etti. 1946'da TBMM
başkanlığına seçildi ve bu görevde iken öldü.
YAPITLAR (başlıca): Sırp Bulgar Seferi
1881, 1911; Ermeni Mezalimi, 1918; İstiklal
Harbimizin Esasları, 1933; İtalya-Habeş, 1935; Cihan
Harbine Neden Girdik, Nasıl Girdik, Nasıl İdare
Ettik?, 2 cilt, 1936-1937; Erzincan ve Erzurum'un
Kurtuluşu, 1939; İstiklal Harbimiz, (ö.s.), 1960;
İstiklal Harbimizde Enver Paşa ve İttihad ve Terakki
Erkânı, (ö.s.), 1967; İttihad ve Terakki Cemiyeti
1896-1909, (ö.s.), 1982.
|
Birdiyar Menü
